O‘zbekistonda besh yil ichidagi birinchi SPO qanday o‘tdi
Kursiv Uzbekistan ekspertlar bilan joylashtirish yakunlari haqida suhbatlashdi

Tasvir: O‘zRTXB
2024 yil noyabrining birinchi o‘n kunligida O‘zbekistonda besh yil ichida birinchi ikkilamchi ommaviy joylashtirish (SPO) bo‘lib o‘tdi. Davlat «Toshkent» Respublika fond birjasida O‘zbekiston respublika tovar-xomashyo birjasi (O‘zRTXB) aksiyalarining 4,44% ini 42,9 mlrd so‘mga sotdi. Bu qadam «xalq IPO»si deb nomlanuvchi xususiylashtirish dasturining bir qismi bo‘ldi. An’anaviy IPO’dan farqli o‘laroq, bu holatda gap qimmatli qog‘ozlarning qo‘shimcha emissiyasi haqida emas, balki davlatga tegishli mavjud aksiyalarni sotish haqida bordi. Kursiv Uzbekistan ekspertlar bilan joylashtirish yakunlari haqida suhbatlashdi.
To‘rtta aksiya sovg‘a
O‘tgan SPO’ning o‘ziga xos jihatlaridan biri chakana investorlarning yuqori qiziqishi bo‘ldi. Davlat aktivlarini boshqarish agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, topshirilgan barcha arizalarning 99% dan ortig‘i jismoniy shaxslardan bo‘lgan. Joylashtirishda jami 11,3 ming ariza ishtirok etdi, ularning mutlaq ko‘pchiligi — 11 234 tasi fuqarolardan tushdi. Avesta Investment Group tahlilchisi Zahro Murtazayevaning ta’kidlashicha, bu joylashtirishda chakana investorlar ulushi UzAuto Motors, «O‘zbekinvest» va «O‘zbektelekom» kabi kompaniyalar aksiyalarining avvalgi uchta ommaviy taklifiga nisbatan eng yuqori bo‘ldi.
«Investorlarga bir qog‘oz uchun 12,9 mingdan 18 ming so‘mgacha narx oralig‘ida kompaniyaning 3,3 mln aksiyasi taklif qilindi. Talab taklifdan 108% oshdi», — dedi Murtazayeva.
Kompaniya, shuningdek, investorlarga har bir sotib olingan aksiya uchun to‘rtta qo‘shimcha aksiya ko‘rinishida bonus taklif qildi. Bu O‘zbekiston qonunchiligining yangi talablariga muvofiq kelish uchun zarur bo‘lgan kapitalni oshirish tartibi tufayli mumkin bo‘ldi. Hukumat qaroriga ko‘ra, tovar-xomashyo birjalarining ustav kapitali 2024 yil 1 noyabrdan kamida 100 mlrd so‘m, 2025 yil 1 iyuldan esa 200 mlrd so‘m bo‘lishi kerak. Tartib SPO tugaganidan keyin o‘tkazildi. Qo‘shimcha kapitallashuv natijasida kompaniya aksiyalari soni besh baravar oshdi.
Uchdan bir qismga o‘sish
Joylashtirish yakunlariga ko‘ra 42,9 mlrd so‘mlik arizalar qanoatlantirildi. Aksiyalar savdoga chiqqanidan keyin ularning qiymati minimal joylashtirish narxiga nisbatan 30% dan ko‘proq oshdi.
Freedom Broker investitsiya tahlilchisi Boris Bondar muvaffaqiyatni kompaniyaning yuqori dividend daromadliligi va moliyaviy ko‘rsatkichlarining barqarorligi bilan bog‘laydi. AJ har yili foydaning taxminan 85% ini to‘lovlarga yo‘naltiradi.
«Bu omil investorlarni jalb qildi. Kompaniyaning so‘nggi 12 oy yakunlari bo‘yicha P/E koeffitsienti 3,6 ga teng edi, taqqoslanadigan tashkilotlar tanlovining median ko‘rsatkichi esa 17,5 ni tashkil etdi. Shunday qilib, o‘tgan SPO O‘zbekiston fond bozoriga kompaniya aksiyalarini salmoqli chegirma bilan sotib olgan qo‘shimcha investorlar pulini jalb qilish uchun yaxshi imkoniyat bo‘ldi», — deb ta’kidladi ekspert.
Hamma SPO’ga
Qog‘ozlarga yuqori qiziqish marketing kampaniyasi bilan ham bog‘liq edi. AJ birlamchi joylashtirishni o‘tkazmagan va pulning amaldagi oluvchisi davlat bo‘lgan bo‘lsa-da, uning menejmenti Road Show tadbirlarida faol ishtirok etib, investorlarga o‘sish istiqbollarini tushuntirdi.
«Asosiy xususiyat emitentning joylashtirishga yuqori tayyorligi bo‘ldi. Bu samarali korporativ boshqaruv va bozordagi ijobiy obro‘da namoyon bo‘ladi», — deb hisoblaydi SQB Bank investitsion banking departamenti bosh mutaxassisi Mansurxo‘ja To‘xtasinov.
Bundan tashqari, Jett.uz va GoInvest kabi zamonaviy raqamli yechimlardan foydalanish arizalarni onlayn topshirish va ishtirokchilar sonini oshirish imkonini berdi, deb qo‘shimcha qildi mutaxassis.
Qog‘ozlarni joylashtirish anderrayteri Kapital-Depozit va Satori konsorsiumi bo‘ldi. Biroq investorlar qamrovini oshirish uchun jarayonga yana 10 dan ortiq investitsiya vositachisi jalb qilindi. Aksiyalarni onlayn sotib olish imkoniyati E-auksion elektron savdo platformasi va uning mobil ilovasi orqali ham ochildi.
O‘zRTXB o‘tmishdoshlaridan nimasi bilan o‘zib ketdi
UzAuto Motors yoki «O‘zbektelekom» IPO’si kabi avvalgi ommaviy takliflarning o‘z kamchiliklari bor edi. Mansurxo‘ja To‘xtasinovning ta’kidlashicha, UzAuto Motors texnik qiyinchiliklarga duch kelgan (aksiyalarni onlayn sotib olish xizmatlari keng tarqalmagan edi), narx esa yuqori baholash tufayli investorlar uchun yetarlicha jozibador bo‘lmagan.
O‘zRTXB aksiyalari esa, aksincha, poytaxt fond birjasida uzoq vaqtdan beri savdo qilinib, eng likvidlari qatorida edi, bu xaridorlarga ishonch bag‘ishladi, deb qo‘shimcha qildi Zahro Murtazayeva. Ikkilamchi joylashtirish paytidagi narx bozor narxidan past edi, shuning uchun investorlarga qiymatni mo‘ljallash osonroq bo‘ldi va ular uning o‘sishini kutdi, natijada shunday bo‘ldi ham. Birjada qog‘ozlar 14–15 ming oralig‘ida savdo qilinardi, SPO bo‘yicha joylashtirishning quyi chegarasi esa 12,9 ming edi.
«Taqqoslash uchun, «O‘zbekinvest» aksiyalarini joylashtirish ham muvaffaqiyatli bo‘ldi, ammo bu holatda gap odatda past likvidlikka ega bo‘lgan imtiyozli aksiyalar haqida bordi», — deb tushuntiradi Murtazayeva.
Uning so‘zlariga ko‘ra, bu imtiyozli qog‘ozlar egalarining aksiyadorlar umumiy yig‘ilishida ovoz berish huquqi yo‘qligi, demak, bunday aksiyalar bilan kamroq bitimlar tuzilishi bilan bog‘liq. Bu ularning bozor faolligini pasaytiradi, deb aniqlik kiritdi ekspert. Ma’lumot uchun: «O‘zbekinvest» aksiyalari bo‘yicha IPO davomida atigi 100 ta ariza qanoatlantirilgan.
Zahro Murtazayeva, shuningdek, talabning taklifdan oshishi har doim ham muvaffaqiyat garovi emasligiga ishonadi. U faqat joylashtirish paytida investorlarning kompaniya aksiyalariga qiziqishini ko‘rsatadi. Masalan, «O‘zbektelekom» qog‘ozlari 131% lik rekord talabga qaramay, bugungi kunda birlamchi joylashtirish narxiga nisbatan 37% dan ko‘proq arzonlashgan.
«O‘zbektelekom» aksiyalarini joylashtirish nisbatan muvaffaqiyatli bo‘ldi, ammo IPO’dan keyingi qo‘llab-quvvatlash yetarli bo‘lmadi, bu aksiyalar qiymatining sezilarli pasayishiga olib keldi. O‘zRTXB holatida hozircha aksiyalarning bozor qiymatini qo‘llab-quvvatlash choralari (marketmeyking) haqida xabar bo‘lmadi, ammo investorlarning kompaniyaga yuqori ishonchi bunday choralar yo‘qligini qoplashi mumkin», — deb hisoblaydi To‘xtasinov.
Biroq ommaviy joylashtirish davomida jalb qilingan mablag‘lar hajmi bo‘yicha UzAuto Motors kompaniyasi hozircha O‘zbekiston tarixida birinchi o‘rinda turibdi. O‘shanda investorlardan taxminan 5 mln dollar olish mumkin bo‘lgan (garchi 90 mln dollar rejalashtirilgan bo‘lsa-da). O‘zRTXB rejalashtirilgan hajmning barchasini 42,9 mlrd so‘mga sotdi, bu 3,3 mln dollarga teng. Oxirgi marta davlat o‘z aksiyalarini SPO orqali besh yil oldin, 2019 yilda sotgan edi. O‘shanda «Kvars» aksiyalari 1,65 mln dollarga sotilgan.
«Chakana investorlarga e’tibor O‘zRTXB qog‘ozlarini joylashtirishning o‘ziga xos xususiyati bo‘ldi. DABA o‘z va’dalarini bajardi va birinchi navbatda rezident jismoniy shaxslarning arizalarini qanoatlantirdi. Bundan tashqari, o‘z elektron savdo maydonchasi (e-auksion) yordamida tajriba o‘tkazildi. DABA xususiylashtirish sohasida yangi tajriba orttirdi. O‘zRTXBning muvaffaqiyatli SPO’si fond bozorining rivojlanishiga yangi turtki berib, kelajakdagi joylashtirishlar uchun namunaga aylandi. Bundan tashqari, bu voqea xususiylashtirish jarayonida zamonaviy texnologiyalar muhimligini ko‘rsatdi va bu sohada innovatsion yechimlarni yanada joriy etishni rag‘batlantirishi kerak», — deya xulosa qildi Mansurxo‘ja To‘xtasinov.
O‘zRTXB aksiyalarining kelajagi: istiqbollar va kutilmalar
Hozir O‘zRTXB aksiyalari narxi SPO’dagidan farq qiladi. Bu qo‘shimcha kapitallashuvdan keyin qog‘ozlar ko‘payganligi va fond birjasi aksiyalar narxini tuzatgani bilan bog‘liq. O‘zRTXB qog‘ozlari bilan savdolar yangi qog‘ozlarni aksiyadorlar o‘rtasida taqsimlash tartibi sababli 19 dan 25 noyabrgacha to‘xtatildi. 18 noyabrda aksiyalarning yopilish narxi 15 399 so‘m bo‘lgan, 26 noyabrda esa u 3 079,80 so‘mga tuzatildi. 29 noyabrga kelib narx 3498 gacha ko‘tarildi. Bu O‘zRTXB aksiyalari SPO’dagi quyi joylashtirish narxiga nisbatan amalda 35,6% ga qimmatlashganini anglatadi.
Tahlilchilar kotirovkalarning 3 663,6 so‘mgacha yanada o‘sishini taxmin qilmoqda, bu joylashtirish narxiga nisbatan 42% yuqori bo‘ladi. Prognozlarning qayta ko‘rib chiqilishi kompaniyaning sof foydasi bo‘yicha kutilmalarning yaxshilanishi, SPO paytidagi yuqori talab va bu qog‘ozlar bilan kutilayotgan yangi yil rallisi bilan bog‘liq.
Manba: Kursiv Uzbekistan
