«Xalq IPO»si Markaziy Osiyoning oddiy fuqarolarini aksiyadorlarga aylantirmoqda
Yirik davlat korxonalarini oddiy fuqarolar uchun ochayotgan dastur mamlakat kapital bozorini qayta shakllantirishi va yangi avlod investorlarini yetishtirishi kutilmoqda.

Frankfurt (Germaniya) fond bozori. Copyright Associated Press
Tasavvur qiling, siz o‘z mamlakatingizda muvaffaqiyatli novvoyxona yuritasiz. Biznes o‘smoqda va siz yangi filiallar ochish, ko‘proq xodim yollash va zamonaviy uskunalarga sarmoya kiritishni xohlaysiz. Ammo kengayish katta mablag‘ talab qiladi.
To‘liq kreditlarga tayanish o‘rniga, siz biznesingizning bir qismini jamoatchilikka taklif qilishga qaror qilasiz.
Novvoyxonangizga ishonadigan odamlar sarmoya kiritib, qisman egalarga aylanishi mumkin. Agar biznes o‘ssa, ularning ulushlari qimmatlashishi va ular foydaning bir qismini olishi mumkin.
Bu jarayon birlamchi ommaviy taklif yoki IPO deb ataladi.
Endi O‘zbekiston xuddi shu tamoyilni «Xalq IPO»si dasturi orqali eng yirik davlat korxonalarining ayrimlariga qo‘llamoqda va fuqarolarga milliy kompaniyalar aksiyadoriga aylanish imkonini bermoqda.
Fuqarolarni aksiyadorga aylantirish
2024 yilda Prezident farmoni bilan joriy etilgan «Xalq IPO»si dasturi O‘zbekistonda davlatning tijorat sohalaridagi bevosita ishtirokini kamaytirish va xususiy ishtirokni kengaytirishga qaratilgan keng ko‘lamli iqtisodiy islohotlarning bir qismidir.
«Strategik maqsad — fuqarolarga yirik milliy korxonalar aksiyadoriga aylanish imkonini berish orqali mamlakatdagi iqtisodiy o‘zgarishlarda jamoatchilik ishtirokini kengaytirish», — dedi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi Euronews’ga.
Tashabbus, shuningdek, kapital bozorini rivojlantirish, uzoq muddatli investitsiyalarni jalb qilish va aksiyalarga egalik madaniyatini rag‘batlantirish uchun mo‘ljallangan.
Yirik ulushlar xususiy bitimlar orqali sotiladigan an’anaviy xususiylashtirishdan farqli o‘laroq, bu model ommaviy kirish va shaffoflikka ustuvorlik beradi.
Aksiyalar birja orqali ochiq taklif qilinadi, fuqarolar esa ustuvor taqsimotga ega bo‘ladi. Davlat strategik ulushni saqlab qolgan holda jamoatchilik egaligini asta-sekin oshiradi.
Toshkentdagi Vestminster xalqaro universiteti moliya bo‘yicha katta o‘qituvchisi Temur Mahkamov dasturni tarkibiy o‘zgarish deb ta’riflaydi.
«IPO shaffoflikka ko‘maklashadi, korporativ boshqaruvni yaxshilaydi va hisobdorlikni rag‘batlantiradi», — dedi u.
Eng muhimi, ular fuqarolarga milliy iqtisodiy rivojlanishning passiv kuzatuvchisi emas, balki manfaatdor ishtirokchisiga aylanish imkonini beradi».
Birinchi taklifdagi yuqori talab
O‘zbekiston respublika tovar-xomashyo birjasi (UZEX) dastur doirasida taklif qilingan birinchi kompaniya bo‘ldi. Aksiyalar narxi 12 900 dan 18 000 so‘mgacha yoki 0,89 dan 1,24 yevrogacha belgilangan edi.
Davlat aktivlarini boshqarish agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 12 600 ta ariza topshirilgan va 11 298 tasi ma’qullangan. Umumiy investitsiyalar taxminan 2,95 mln yevroga yetdi va taklif bo‘yicha talab taklifdan oshib ketdi.
Brokerlar uchun bu ishga tushirish burilish nuqtasi bo‘ldi.
«Fond bozori uchun bu haqiqatan ham muhim qadam bo‘ldi», — dedi KAP DEPO investitsiya kompaniyasi bosh direktori va taklif anderrayteri Farrux Xo‘jayev.
«Xalq IPO»sigacha birja asosan yirik banklar va institutsional investorlar uchun maydon edi».
Uning ta’kidlashicha, ikkilamchi ommaviy taklifdan (SPO) so‘ng UZEX aksiyadorlari soni taxminan 2 200 dan 13 600 gacha oshgan.
«Biz yuqori qiziqishni kutgandik, ammo haqiqat kutganimizdan ham oshib ketdi. Talab taklifdan 128% ga oshdi. Biz nafaqat poytaxtdan, balki hududlardan ham talabni ko‘rdik», — deb davom etdi u.
Eng muhimi, deya qo‘shimcha qildi u, ko‘plab ishtirokchilar taklifga o‘ylab yondashgan.
«Odamlar savol berdi, kompaniyani o‘rgandi, dividendlarga qaradi. Bu yetuk yondashuvni ko‘rsatadi. Bu likvidlik va investitsiyaga haqiqiy qiziqish borligini isbotlaydi».
Raqamli kirish va infratuzilma muammolari
Ishtirokni kengaytirishda raqamli platformalar asosiy rol o‘ynadi. Arizalar elektron savdo tizimlari va mobil ilovalar, jumladan GoInvest orqali topshirildi.
Biroq chakana ishtirokning tez o‘sishi infratuzilmaga ham bosim yaratdi.
«O‘n minglab yangi investorlar bir vaqtda bozorga kirganda brokerlar, birja, call-markazlar va IT tizimlariga bosim ortadi», — deb tushuntirdi Xo‘jayev.
Moliyaviy savodxonlik yana bir muammo bo‘ldi.
«Biz asosiy tushunchalarni tushuntirishimiz kerak edi: IPO nima, daromad qanday shakllanadi, qanday risklar bor. Busiz muvaffaqiyatli joylashtirish mumkin emas».
Operatsion qiyinchiliklar bo‘lishiga qaramay, uning so‘zlariga ko‘ra, tizim kuchli chakana talabni ko‘tara olishini isbotladi.
Boshqa mamlakatlarda ham qo‘llanilgan model
Davlat kompaniyalari aksiyalarini ommaviy joylashtirish boshqa mamlakatlarda ham egalikni kengaytirish va kapital bozorlarini rivojlantirish uchun qo‘llanilgan.
Qozog‘iston o‘zining «Xalq IPO»si dasturini 2011 yilda boshlab, chakana investorlarga KazTransOil va KEGOC kabi yirik milliy kompaniyalar aksiyalarini taklif qildi.
Keyinroq Kazatomprom va Air Astana listingga chiqib, ham mahalliy, ham xalqaro kapitalni jalb qildi.
Yevropa mamlakatlari ham shunga o‘xshash yondashuvlarga amal qilgan. Polsha PGE va PZU kabi yirik davlat nazoratidagi kompaniyalarni Varshava fond birjasida listingga chiqarib, keng ishtirokni rag‘batlantirdi.
Buyuk Britaniya British Gas va British Telecom kabi kompaniyalarni fuqarolarga mo‘ljallangan ommaviy takliflar orqali xususiylashtirdi.
Bu dasturlar moliya bozorlarini chuqurlashtirishga va shaffoflikni oshirishga yordam berdi, hukumatlarga esa strategik nazoratni saqlab qolish imkonini berdi.
Moliyaviy madaniyatdagi o‘zgarish
Iqtisodiyot an’anaviy ravishda davlat moliyalashtirishi va bank kreditlariga ko‘p tayangan. Fond bozorini kengaytirish muqobil kapital manbalarini yaratadi va kengroq ishtirokni rag‘batlantiradi.
«Fuqarolar aksiyadorga aylanganda, ular kompaniya natijalarini kuzatishni, risk va daromadni tushunishni va uzoq muddatli fikrlashni boshlaydi», — dedi Mahkamov.
«Bu madaniy o‘zgarish moliyaviy o‘zgarish kabi muhim bo‘lishi mumkin».
Xo‘jayev ham shunga o‘xshash o‘zgarishlar paydo bo‘layotganini ko‘rmoqda.
«Chakana investorlar qatlami shakllanmoqda. Odamlar dividend daromadliligi, kapitallashuv o‘sishi va uzoq muddatli investitsiya nuqtai nazaridan fikrlamoqda. Bu, ehtimol, eng qimmatli natija».
Shunga qaramay, ekspertlar investitsiya risklar bilan bog‘liqligidan ogohlantiradi. Aksiyalar narxi o‘zgarib turadi, dividendlar kafolatlanmagan va uzoq muddatli nuqtai nazar zarur. Diversifikatsiya va moliyaviy savodxonlik muhimligicha qolmoqda.
Kelajakka nazar
Agar dastur rivojlanishda davom etsa, IPO istisno hodisa emas, balki kapital jalb qilishning muntazam vositasiga aylanishi mumkin.
«Biz chakana talab mavjud va u katta ekanini ko‘rsatdik», — dedi Xo‘jayev. — «Kelajakdagi IPO’lar, ham davlat, ham xususiy, yanada yetuk muhitda o‘tadi».
Hozircha «Xalq IPO»si milliy iqtisodiy aktivlarda jamoatchilik ishtirokini kengaytirish sari bosqichma-bosqich siljishdan dalolat beradi va fuqarolarni kuzatuvchilardan kompaniyalar o‘sishida faolroq ishtirokchilarga aylantirmoqda.
Manba: Euronews
